અય અલી (અ.સ.) તમારૂં મકામ કઅબા જેવું છે. લોકો તેની ઝિયારત માટે જાય છે, તે લોકો પાસે જતું નથી
પવિત્ર પયગમ્બર (સ.અ.વ.)ના ઝમાનામાં અમો મુનાફિકોઓને ઓળખી શકતા ન હતા સિવાય કે અલી (અ.સ.) પ્રત્યેના બુગ્ઝ અને આપ (અ.સ.) ના ફ્રરઝંદો પ્રત્યેના બુગ્ઝ થકી
અય અલી! તમે જન્નતમાં હશો અને તેના બંને છેડાઓના માલિક હશો
હું ઈલ્મનો ખઝાનો છું અને અલી (અ.સ.) તેની ચાવી. છે. જેને પણ ખઝાનો જોઈતો હોય તેણે તેની ચાવી તરફ જવું જોઈએ
અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા એક કાલ્પનિક પાત્ર

અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા એક કાલ્પનિક પાત્ર

 શીઆ વિરોધી આક્ષેપોમાંથી શીઆઓને કાફીર અને ઈસ્લામમાંથી બહાર જણાવવા ઉપરાંત એક આક્ષેપ એ પણ છે કે ઈસ્લામી ઈતિહાસમાં આ અકીદો ફેલાવનાર અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા હતો. અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા કોણ છે? ઈસ્લામી ઈતિહાસમાં તેનું શું સ્થાન છે? તેની માન્યતાઓ શું છે? તેના વિષે શીઆઓ અને સુન્નીઓના પ્રખ્યાત ઈતિહાસકારો અને આલીમોના શું મંતવ્યો છે? શું હકીકતમાં શીઆઓ તેનું અનુસરણ કરે છે અને તેને માન આપે છે?

આ ટુંકા લેખમાં આપણે તે બધા સવાલોના જવાબો આપવાનો પ્રયત્ન કરીશું. ભુતકાળમાં પણ ઘણા બધા લેખો, નિબંધો અને કિતાબો તે બાબતે લખવામાં આવી છે. તે બધી કિતાબોનું આ લેખમાં વર્ણન કરવું શકય નથી. તેથી અમે ફકત અલ્લામા સૈયદ મુર્તુઝા અસ્કરી (ર.અ.)ની કિતાબ ‘અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા ઔર દીગર ખોરાફાત’ માંથી અમુક સંદર્ભોનું અહીં વર્ણન કરીશું. આ કિતાબનો અંગ્રેજી અનુવાદ એમ.જી. મુકદ્દસ સાહેબે કર્યો છે અને વોફીસે તેને પ્રકાશિત પણ કરી છે.

આ કિતાબમાં:

સદીઓથી મુસલમાનોએ પોતાની ઈતિહાસની કિતાબો સાથે ઈન્જીલ જેવો વર્તાવ કર્યો છે. ઈ.સ. 1955 માં અલ્લામા સૈયદ મુર્તુઝા અસ્કરી એ પોતાની કિતાબ ‘અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા ઔર દીગર ખોરાફાત’માં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મુસલમાનોની ઈતિહાસની કિતાબોમાં શીઆઓ વિરૂધ્ધ ઘણી બધી ખોટી અને ઘડી કાઢેલી અને કાલ્પનિક વાર્તાઓ જોવા મળે છે અને શીઆઓ ઉપર અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબાના માનનારાઓ અને અનુસરણ કરનારા હોવાનો આક્ષેપ પાયાવિહોણો છે. લેખકે ખુબજ સુનિયોજીત રીતે ઐતિહાસિક કિતાબોમાંથી અને તેને સંબંધિત પ્રસંગોનું અવલોકન કરીને તે પુરવાર કર્યું છે કે અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા સૈફ ઈબ્ને ઉમરનું ઘડી કાઢેલુ એક બનાવટી પાત્ર છે કે જેને તેણે શીઆ મઝહબના સ્થાપક તરીકે રજુ કર્યો છે.

લેખકે કિતાબની શરૂઆત આ બન્ને એટલે કે અફસાના એ સબાઈયા (અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબાના અનુસરણ કરનારાઓ) અને તેના સર્જક સૈફ બિન ઉમરના સ્પષ્ટીકરણથી કરી છે. સૈફ બિન ઉમર બીજી સદી હિજરીમાં એક વાર્તાકાર હતો અને તેણે ઈસ્લામનો બિન-તાર્કિક ઈતિહાસ લખ્યો છે. તદ્ઉપરાંત લેખકે તે રિવાયતો અને સંશોધકો ઉપર પ્રકાશ ફેંકયો છે કે જેમણે પોતાના સૈધ્ધાંતિક અને ઐતિહાસિક સંશોધનોમાં તેના ઉપર ભરોસો કર્યો છે અને ઈસ્લામના બુઝુર્ગ આલીમોના મંતવ્યો રજુ કર્યા છે કે સૈફ બિન ઉમર એક બિન ભરોસાપાત્ર અને સનદ વગરનો શખ્સ છે.

સૈફ બિન ઉમર કોણ હતો?

સૈફ બિન અલ તમીમી બીજી સદી હિજરીમાં હતો (આઠમી સદી ઈસવી) અને તેનું મૃત્યુ હી.સ. 170 (ઈ.સ. 750)માં થયું હતું.

તેણે બે કિતાબો લખી છે ‘અલ ફોતુહુલ કબીર વરરદ્દતુન’. આ કિતાબમાં રસુલે અકરમ (સ.અ.વ.)ની શહાદત પહેલાથી લઈને ઉસ્માન બિન અફફાનના ખલીફા બનવાના સમયગાળા સુધીનો ઈતિહાસ છે.

‘અલ જમલ વ મસીરો આએશાત વ અલી’ આ કિતાબમાં ઉસ્માનના કત્લ અને જંગે જમલના સમય સુધીનું વર્ણન છે.

આ બન્ને કિતાબોમાં વાસ્તવિકતા અને તથ્યથી વધારે વાર્તાઓ, અમુક મનઘડત પ્રસંગોની સાથે સાથે અમુક સત્ય ઘટનાઓ કે જે જાણીને હાંસી ઉડાવવા માટે નોંધવામાં આવી છે તેના ઉપર આધારિત છે. કારણ કે સૈફએ હઝરત રસુલે અકરમ (સ.અ.વ.)ના સહાબીઓનું વર્ણન કર્યું છે અને અમુક પાત્રોને ઘડી કાઢયા છે તેથી તેની વર્ણવાયેલ વાર્તાઓએ ઈસ્લામના પ્રારંભિક કાળ ઉપર ઘણી અસર કરી છે.

સૈફના જીવન ઉપર અભ્યાસ કરવાથી જણાય છે કે સૈફ એક ભૌતિકવાદી અને બિન ભરોસાપાત્ર વાર્તાકાર હતો. તેના કિસ્સાઓ શંકાસ્પદ અને સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિકરૂપે ઘડી કાઢેલા હતા, તેની અમુક ઘડી કાઢેલી રિવાયતો નીચે મુજબ છે.

લશ્કરે ઓસામા:

હઝરત રસુલે અકરમ (સ.અ.વ.)એ શામ માટે એક સૈન્યની રચના કરી, તેનો કમાંડર ઓસામા હતો. સૈન્યની અંતિમ હરોળ મદીનાની હદની બહાર જવા પહેલા હઝરત રસુલે અકરમ (સ.અ.વ.)ની વફાત થઈ ગઈ. ઓસામાએ ખલીફાએ રસુલ અબુબકરની મંજુરી મેળવવા માટે ઉમરને પરત મોકલ્યા. ઉમર અન્સારોમાંથી અમુકના પત્રો પણ સાથે લાવ્યા હતા જેમાં ઓસામાને ફૌજના કમાંડર પદેથી હટાવવાનો પ્રસ્તાવ હતો. જ્યારે અબુબકરે આ સાંભળ્યું તો તેણે કહ્યું: ‘હઝરત રસુલે ખુદા (સ.અ.વ.) એ ઓસામાને કમાંડર બનાવ્યો છે; હું તેને બદલીશ નહિ.’ તેણે તરતજ સૈન્યને રવાના થવાનો હુકમ આપતા કહ્યું કે: ‘અલ્લાહ તમને કત્લ અને તાવુન (રોગ)થી નાશ થવાથી બચાવે.’ બીજા ઈતિહાસકારોએ આ પ્રસંગને અલગ-અલગ રીતે લખ્યો છે.

સૈફે સકીફા વિષે સાત વાર્તાઓ વર્ણવી છે, તે કિસ્સાઓમાં રસુલ (સ.અ.વ.)ના સહાબીઓમાંથી 3 હિરો છે. આ ત્રણેય નામ સૈફના કિસ્સા સિવાય બીજે કયાંય જોવા મળતા નથી. આ લાક્ષણીકતાઓ વિચારવા માટે ફરજ પાડે છે અને આ પ્રસંગોની સત્યતાને શંકાસ્પદ બનાવે છે. જ્યારે એહલે સુન્નતની ભરોસાપાત્ર કિતાબોનું અવલોકન કરવામાં આવે તો સૈફનો પ્રસંગ વર્ણવવામાં પ્રસંગ જુઠ્ઠો હોવાનું સ્પષ્ટપણે જાહેર થઈ જાય છે.

અબ્દુલ્લાહ બિન સબા કોણ હતો?

અબ્દુલ્લાહ બિન સબા સંબંધે વિવિધ મંતવ્યો છે, ઈતિહાસકારોની નજરમાં સૌથી પ્રખ્યાત મંતવ્ય એ છે કે અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબાએ સૈફ બિન ઉમર દ્વારા ઘડાયેલું એક કાલ્પનીક પાત્ર છે. જે ઈતિહાસકારોએ તબરીથી નોંધ કરી છે તેઓના પ્રમાણે અબ્દુલ્લાહ બિન સબા એક યહુદી હતો જે યમન શહેર સનઆથી સંબંધ ધરાવતો હતો. જેણે ઉસ્માન બિન અફફાનના સમયમાં જાહેરી રીતે ઈસ્લામનો સ્વિકાર કર્યો હતો અને તેણે ઈસ્લામ તથા મુસલમાનો વિરૂધ્ધ કાવત્રાઓ ઘડયા. તેણે કુફા, બસરા, દમીશ્ક અને મિસ્ર જેવા મોટા શહેરોની મુસાફરી કરી અને પોતાના અકીદાનો પ્રચાર કર્યો. જેમાં તેણે હઝરત ઈસા (અ.સ.)ની રજઅતની જેમ રસુલે અકરમ (સ.અ.વ.)ની રજઅતના અકીદાને રજુ કર્યો.

તેણે વિસાયતના અકીદાની તબ્લીગ કરી અને તેણે એવો દાવો કર્યો હતો કે હઝરત અલી (અ.સ.) રસુલુલ્લાહ (સ.અ.વ.)ના સાચા જાનશીન છે અને ઉસ્માન બિન અફફાન ઉપર ખિલાફતને ગસબ કરવાનો આક્ષેપ મુકયો. તેણે લોકોને ઉસ્માનના કત્લ માટે ઉશ્કેર્યા અને પછી ઉસ્માનને કત્લ કરી નાખવામાં આવ્યો. ઈતિહાસકારોએ એમ પણ લખ્યું છે કે તેણે સહીહ ઈસ્લામના પ્રચારના નામે પોતાના પ્રચારકોને વિવિધ શહેરોમાં મોકલ્યા હતા. જેમાં તેણે અમ્ર બિલ માઅરૂફ અને નહ્ય અનિલ મુન્કર ઉપર ભાર મુકયો અને લોકોને ઉશ્કેર્યા કે તેઓ પોતાના હાકીમની વિરૂધ્ધ બળવો કરે ત્યાં સુધી કે તેને કત્લ કરી નાખે. જે સહાબીઓને અબ્દુલ્લાહ બિન સબાનું અનુસરણ કરનારા દર્શાવવામાં આવ્યા છે તેમાં જ અબુઝરે ગફફારી અને જ. માલિકે અશ્તર જેવા મહાન સહાબીઓના નામો પણ છે.

ઐતિહાસિક સ્ત્રોતો:

અબ્દુલ્લાહ બિન સબાની વાર્તા 1200 વર્ષ જુની છે અને ઈતિહાસકારો તથા લેખકોએ એક પછી એક તેને નકલ કરી છે અને તેમાં વધારો કર્યો છે. આ કિસ્સાના રાવીઓના સિલસિલા ઉપર એક નજર કરવાથી આપણને જણાય છે કે તેમાં દરેકમાં સૈફ જોવા મળે છે. તે બધા ઈતિહાસકારોએ સીધે સીધી સૈફથી આ રિવાયત નકલ કરી છે.

1) અબુ જઅફર મોહમ્મદ બિન જરીર તબરી અલ આમોલી (વફાત હી.સ. 310) એ પોતાની કિતાબ ‘તારીખુલ ઓમમ વલ મોલૂક’માં ખાસ રીતે સૈફથી વર્ણન કર્યું છે. તબરીએ પોતાના કિસ્સાને બે વ્યક્તિઓ વડે સૈફથી વર્ણવ્યો છે.

અ) ઓબ્યદુલ્લાહ બિન સઅદ ઝોહરી તેણે પોતાના કાકા યઅકુબ બિન ઈબ્રાહીમથી અને તેણે સૈફથી.

બ) સરી બિન યહ્યા અને તેણે શોઐબ બિન ઈબ્રાહીમથી અને તેણે સૈફથી.

2)ઈબ્ને અસાકિર (વફાત હી.સ. 571) પોતાની કિતાબ ‘તારીખે દમીશ્ક’માં આ પ્રસંગને અબુલ કાસીમ સમરકંદીથી તેણે અબુ હુસૈન નકુરથી તેણે અબુ તાહિર મુખલ્લસથી, તેણે અબુબકર બિન સૈફથી, તેણે સરીથી તેણે શોઐબ બિન ઈબ્રાહીમથી, તેણે સૈફથી. આથી અહીં પણ સરી જ તેનું ખરૂં માધ્યમ છે કે જેના સિલસિલાથી તબરીએ વર્ણવ્યુ છે.

3) ઈબ્ને અસીર (વફાત હી.સ. 630)એ પોતાની કિતાબ ‘અલ કામિલ’માં તબરીના માધ્યમથી નકલ કર્યું છે.

4) ઈબ્ને અબી બકર (વફાત હી.સ. 741) ની ‘અત-તમહીદ’ નામની એક કિતાબ છે કે જેમાંથી અમુક લેખકોએ નકલ કરી છે. આ કિતાબ ઉસ્માનના કત્લ વિષે છે અને તેની પ્રસ્તાવનામાં ‘અલ ફોતુહ’ કિતાબનું વર્ણન છે કે જે સૈફે લખેલી છે અને તેવી જ રીતે ઈબ્ને અસીરનું નામ પણ લખવામાં આવ્યું છે. ઈબ્ને અસીરે તબરીથી અને તબરીએ સૈફથી નકલ કરેલ છે.

5) ઝહબી (વફાત હી.સ. 748) એ પોતાની કિતાબ ‘તારીખુલ ઈસ્લામ’માં ભાગ-2, પાના નં. 122 થી 128 ઉપર આ કહાનીને સૈફની કિતાબ ‘અલ ફોતુહ’માંથી નકલ કરી છે. તબરી પણ તેનું એક માધ્યમ છે.

6) ઈબ્ને કસીર (વફાત હી.સ. 774)એ પોતાની કિતાબ ‘અલ બદાયા વન્નહાયા’ ના સાતમાં ભાગમાં તબરીથી વર્ણન કર્યું છે.

તદ્ઉપરાંત ઘણા બધા ઈતિહાસકારોએ તેને કોઈને કોઈ માધ્યમથી વર્ણવ્યું છે પરંતુ મોટાભાગના રાવીઓએ તબરીથી સીધે સીધુ વર્ણન કરેલ છે. આ વાત તે હકીકતને પુરવાર કરે છે કે અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબાને ઘડનાર સૈફ બિન ઉમર છે કે જેની કિતાબમાંથી તબરીએ વર્ણન કર્યાનો દાવો કર્યો છે. વધુ માહિતી માટે તારીખે તબરીમાં અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા સંબંધિત રિવાયતોના રાવીઓના સિલસિલાનું અવલોકન કરી શકાય છે. દા.ત. અંગ્રેજી અનુવાદના 15 માં ભાગમાં સૈફ બિન ઉમર અથવા અબ્દુલ્લાહ બિન સબાના શિર્ષક હેઠળ જોઈ શકો છો.

કિતાબનો સાર:

આ કિતાબના સારમાં લેખક કહે છે કે કેવી રીતે સૈફ બીન ઉમરના ઘડી કાઢેલા કિસ્સાએ ઈસ્લામી ઈતિહાસમાં જગ્યા મેળવી. પછી લખે છે કે મેં આ કાલ્પનીક વાર્તા અને ઘડી કાઢેલા પાત્રને શોધવાની કોશિશ કરી જે તારીખે ઈસ્લામની કિતાબોમાં મૌજુદ છે. ખાસ કરીને જે મુસ્તશરેકીનની કિતાબોનું મહત્ત્વનું માધ્યમ છે. ઉંડા અને ઝીણવટભર્યા અભ્યાસ પછી હું સંતુષ્ટ થયો કે અમુક ખાસ મકસદો માટે આ પાત્ર ઘડવામાં આવ્યું છે. આ વાર્તાઓ અને નકલી પાત્રનો સ્ત્રોત સૈફ બીન ઉમર છે. જેને ભરોસાપાત્ર રાવી ગણવામાં આવતો નથી. ન ફકત પોતાના લખાણના સંદર્ભે ઘડી કઢાએલુ છે. બલ્કે સનદના સિલસિલામાં પણ ખોટા રાવીઓની મૌજુદગીથી પણ તે ઘડી કઢાયેલુ છે. સૈફે આ પાત્રને ઘડવાનું કાર્ય તે લોકોને રાજી કરવા માટે કર્યું કે જેઓ હકીકતને ઢાંકવા માંગતા હતા અને ઈતિહાસને તેની સાચી હકીકતોની વિરૂધ્ધ રજુ કરવા માંગતા હતા. તે ઉપરાંત પ્રારંભીક ઈસ્લામના રાજાઓ, હાકીમો, કમાંડરો અને વગદાર લોકો પણ તેમાં શામીલ હતા. જે કંઈ તેમના માટે અયોગ્ય બાબતો હતી, તે બધા ઉપર સૈફની આ વાર્તાઓએ તે બધા ઐબ ઉપર અલગ-અલગ બહાનાઓ વડે પર્દો નાખી દીધો અને તેના દ્વારા તેઓને ટીકા અને ખંડનના હુમલાઓથી બચાવી લીધા.

સૈફ બીન ઉમરની વાર્તાઓની હકીકતના વિગતવાર અભ્યાસ માટે વાંચકો આ કિતાબ તરફ રજુ થઈ શકે છે.

અબ્દુલ્લાહ બીન સબા શીઆઓના ઈતિહાસમાં:

સફળ પૃથ્થકરણ અને સૈફ બીન ઉમરની જુઠ્ઠી રિવાયતો રદ કર્યા પછી આવો ટૂંકમાં આપણે જોઈએ કે શીઆ મઝહબમાં અબ્દુલ્લાહ બીન સબા વિષે રિવાયતો શું કહે છે. આ રિવાયતો વધુ કરીને અલ કશીની કિતાબ અર-રેજાલમાંથી લેવામાં આવી છે. પરંતુ અહીં પણ લેખકે તે રિવાયતોનું વર્ણન કર્યું છે જે અબ્દુલ્લાહ બીન સબાની ટીકા કરે છે. ઈબ્ને શોઅબા અલ હરરાનીની કિતાબ તોહફુલ ઓકુલના પા. 118 ના હાંશીયામાં લખવામાં આવ્યું છે કે અબ્દુલ્લાહ બિન સબા મુરતદ થઈ ગયો હતો અને ગુલુવ (અતિશ્યોક્તિ) કરનાર હતો. આજ હાંશીયામાં વધુમાં હઝરત ઈમામ મોહમ્મદ બાકીર (અ.સ.)થી વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે ‘અબ્દુલ્લાહ બીન સબા નબુવ્વતનો (જુઠ્ઠો) દાવેદાર હતો અને તેનું માનવું હતું કે અમીરૂલ મોઅમેનીન (અ.સ.) અલ્લાહ છે.

(تَعَالَی  اللّٰہُ  عَمَّایُشْرِکُوْنَ) આ વાત અમીરૂલ મોઅમેનીન (અ.સ.) સુધી પહોંચી. આપે તેને બોલાવી તે બાબતે પૂછયું. પરંતુ તે પોતાના દાવા પર મક્કમ રહેતા કહેવા લાગ્યો કે તમે જ (અલ્લાહ) છો અને મારા ઉપર વહી નાઝીલ થઈ છે કે તમે અલ્લાહ છો અને હું નબી છું. અમીરૂલ મોઅમેનીન (અ.સ.)એ ફરમાવ્યું:

‘વાય થાય તારા ઉપર! શૈતાને તારો મજાક બનાવી દીધો છે. તે જે કહ્યું છે તેના ઉપર તૌબા કર. તારી માઁ તારા ગમમાં માતમ કરે. તૌબા કર (પોતાના દાવાથી).’

પરંતુ તેણે ઈન્કાર કર્યો. તો આપે તેને કૈદ કર્યો અને ત્રણ દિવસ સુધી તેને તૌબા કરવાની મોહલત આપી, પરંતુ તેણે તૌબા ન કરી તો તેને જીવતો સળગાવી દેવામાં આવ્યો.

શૈખે સદુક (ર.અ.) એ પોતાની કિતાબ ખેસાલ, ભાગ-2, પા. 629 ઉપર અમીરૂલ મોઅમેનીન (અ.સ.)ના તેમના અસ્હાબ માટેના હુકમોને વર્ણન કર્યા છે. તેના હાંશીયામાં તેઓ વર્ણવે છે કે ‘અબ્દુલ્લાહ બીન સબા વિષે કહેવાય છે કે અલ કશીએ તેમની ટીકા અને નિંદામાં રિવાયતો વર્ણવી છે અને તેમના સમકાલીન લોકોએ તેના અસ્તિત્વનો મૂળમાંથી એમ કહી ઈન્કાર કર્યો કે તે એક બનાવટી પાત્ર છે કે જેને સૈફ બીન ઉમરે ઘડી કાઢયુ છે.’

આ બધી હકીકતો રજુ કર્યા પછી આપણે કહી શકીએ છીએ કે ઈતિહાસકારો દ્વારા અબ્દુલ્લાહ બીન સબાને શીઆ મઝહબના સ્થાપક દર્શાવવાનું મુળભુત કારણ એ સામે આવે છે કે શીઆઓ હઝરત રસુલે ખુદા (સ.અ.વ.)ના પિતરાઈ ભાઈ અને તેમના જમાઈ હઝરત અલી બીન અબી તાલિબ (અ.સ.) સિવાય કોઈને રસુલે ખુદા (સ.અ.વ.)ના સાચા જાનશીન નથી માનતા અને તેઓએ ઉસ્માનને ખલીફા તરીકે કબુલ કરવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો. શીઆઓનો આ અકીદો તેમનો જાતે બનાવેલો નથી, બલ્કે તે કુરઆન અને તે મોઅતબર હદીસો જે સર્વાનુમતે તમામ મુસલમાનો સ્વિકારે છે તેના આધારે સાબીત અને સ્પષ્ટ છે. ખાસ કરીને 10 મી હીજરીમાં પોતાની અંતિમ હજથી પાછા ફરતી વેળા ગદીરે ખુમમાં હઝરત રસુલે અકરમ (સ.અ.વ.) એ અલી ઈબ્ને અબી તાલિબ (અ.સ.)ને મૌલા અને જાનશીન નિયુક્ત કર્યા હતા. આથી શીઆઓને કોઈ ઘડી કાઢેલી રિવાયત ઉપર આધાર રાખવાની જરૂરત રહેતી નથી.

ખરેખર અફસોસ છે! કેવી રીતે ઈતિહાસકારોએ આવા ઘડી કાઢેલા પૂરાવાઓ વર્ણવતી વખતે પોતાની આંખો પર પટ્ટી બાંધી રાખી હતી અને તેમાં રસુલે ખુદા (સ.અ.વ.) અને અલી ઈબ્ને અબી તાલિબ (અ.સ.)ને પણ શામીલ કરી દીધા. ઈતિહાસકારોની તે જવાબદારી છે કે તેઓ ઈતિહાસને એવી રીતે વર્ણવે જે રીતે તે ખરેખર બન્યો છે. ઈતિહાસ લખવામાં કોઈ ખાસ અકીદા અથવા કોઈ ખાસ મકસદની અસર ન હોવી જોઈએ. એવું લાગે છે કે અબ્દુલ્લાહ બીન સબાને શીઆ મઝહબના સ્થાપક જાહેર કરતી વખતે અમૂક પાયાના સિધ્ધાંતોને અવગણવામાં આવ્યા હતા. કમનસીબે મુસલમાનોએ આ સમયમાં શીઆઓ ઉપર હુમલા કરવા માટે સરળ રસ્તાઓ શોધી કાઢયા છે અને અબ્દુલ્લાહ ઈબ્ને સબા તેમાંથી એક છે. આ લેખ વડે અમે તે ખોટા દાવાને રદ કર્યો છે. સાચી અને કડવી હકીકતો જાણવા માટે કોઈ પણ વ્યક્તિ ઈતિહાસનું અવલોકન કરી શકે છે પરંતુ કોઈ પણ પ્રકારના પૂર્વાગ્રહ વિના.

અંતમાં આપણે અલ્લાહ તઆલાની બારગાહમાં દોઆ કરીએ કે તે અમીરૂલ મોઅમેનીનની વિલાયતના સાચા વારસદાર, આપણા મૌલા હઝરત વલીએ અસ્ર (અ.ત.ફ.શ.)ના ઝુહુરમાં જલ્દી કરે જેથી દરેક વ્યક્તિ તે જાણી લે કે

مَن   اَصْحَابُ   الصِّرَاطِ   السَّوِیِّ   وَ   مَنِ   اھْتَدٰی

"સીધા રસ્તાવાળા કોણ છે અને કોણ હિદાયત પામેલા છે?”

(સુરએ તાહા, આ. 135)